દૈત્યકુળના હિરણ્યકશિપુને ત્યાં ‘હોલિકા’ નામની બહેન હતી. કમળ તો કાદવમાં જ ઉગે ને? હિરણ્યકશિપુને ત્યાં પ્રહલાદનો જન્મ થયો. હિરણ્યકશિપુને પ્રભુના નામ પ્રત્યે અસીમ ઘૃણા હતી.

 

આ દૈત્યરાજે એક કાળ ચોઘડિયે વસંતોત્સવ માટે મનાઈ હુકમ કર્યો હતો. પોતે ભગવાનના નામથી હંમેશા દૂર રહેતો અને પ્રજાને પણ પ્રભુ નામ સ્મરણથી વિમુખ રાખવા સદૈવ તત્પર રહેતો. પરંતુ પોતાનો પુત્ર પ્રહલાદ જ રામ-નામ રટવામાં રત રહેતો. ‘જગતમાં જેને કોઇ ન પહોંચે તેને તેનું પેટ પહોંચે’ એ કહેવત અનુસાર પ્રહલાદ પોતાને બોધપાઠ ભણાવે છે.

 

વ્યવહારમાં ક્રૂર એવા હિરણ્યકશિપુએ પ્રેમ દર્શાવી પ્રહલાદને કહ્યું – “બેટા! તું પ્રભુ-નામસ્મરણ, પૂજા-પાઠ વગેરે ત્યજી દે, મને એ જરા પણ પસંદ નથી.

 

મેં સમગ્ર રાજ્યમાં પ્રભુનું નામ લેવા પ્રતિબંધ કર્યો છે.”
“પિતાજી! આ માનવદેહ તો અતિ ક્ષણભંગુર છે. મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, તેથી નામ-સ્મરણ કે પૂજા-પાઠ કરવા બદલ મને મૃત્યુ મળશે તો પણ સહર્ષ સ્વીકારી લઇશ, પણ પ્રભુનું નામ તો નહિ જ મૂકું.” પ્રહલાદે પ્રત્યુત્તર આપતા કહ્યું.
હિરણ્યકશિપુમાંનો પિતા પરાજય પામ્યો. આખરે આ દૈત્યરાજ ક્રૂર સ્વરૂપે બહાર આવ્યો, કારણ કે પિતાની કાકલૂદીભરી વળી પુત્રે કાને ન ધરી.
ક્રૂર પિતાને પ્રહલાદને ઊંચા કિલ્લા પરથી નીચે ફેંકી દેવા હુકમ કર્યો. પરંતુ પ્રભુએ પ્રહલાદને ફૂલની જેમ ઊંચકી લીધો. ખોરાકમાં ઝેર ભેળવીને મોતને ઘાટ ઉતારવા કોશિશ કરી, પણ એ ઝેર અમૃતમાં ફેરવાઇ ગયું. હાથીના પગ તળે કચડી નાખવા પ્રબંધ કર્યો, પણ વિશાળકાય હાથીએ તેને સૂંઢથી ઉપાડી પોતાની ગરદન પર બેસાડી દીધો!
હિરણ્યકશિપુ જ્યારે વ્યગ્રતા અને હતાશાની ઊંડી ખાઇમાં ધકેલાઇ ગયો ત્યારે તેની બહેન હોલિકાએ ભાઇને આશ્વાસન આપતા કહ્યું – “ભાઇ! હું પ્રહલાદને ખોળામાં લઇ રમાડીશ, તમે મારી આજુબાજુ છાણા, લાકડાં વગેરે ગોઠવી હોળી પ્રગટાવજો. પ્રહલાદ બળીને ખાખ થઇ જશે, પણ મને શિવજીનું વરદાન હોવાથી અગ્નિ મને જરા પણ ઇજા નહિ કરે.”
બહેને વતાવેલ યુક્તિ ભાઇને ગમી ગઇ. બીજે જ દિવસે ફાગણ સુદ પુનમ હતી. પ્રહલાદને હતો ન હતો કરી દેવા માટેની કાવતરા તિથિ હતી. તે દિવસે ‘હોલીકા’ પ્રહલાદને ખોળામાં બેસાડી રમાડવા લાગી. સૂચના અનુસાર હોળી પ્રગટાવવામાં આવી, પણ પ્રહલાદ હેમખેમ ઉગરી ગયો અને હોલિકા બળીને ભસ્મ થઇ ગઇ.
વાચકવૃંદને કદાચ પ્રશ્ન થશે કે ભગવાન શંકરે તો હોલિકાને વરદાન આપ્યું હતું કે રોગથી ન મરે, શસ્ત્રથી ન મરે, દિવસે કે રાત્રે ન મરે. તો પછી આ આપેલું વરદાન કેમ એળે ગયું?
આનો ઉત્તર એ છે કે, હોલિકાની ભક્તિ નિષ્કામ ભક્તિ નહિ પણ સકામ ભક્તિ હતી. સકામ ભક્તિ એટલે કોઇને મનોકામનાની પરિપ્રાપ્તિના આશય સાથે કરવામાં
આવેલી ભક્તિ. વાસ્તવિક રીતે આ ભક્તિ (સકામ ભક્તિ) કનિષ્ઠ પ્રકારની છે. નિષ્કામ ભક્તિમાં જો કચાશ હોય તો પ્રભુ એવા ભક્તથી લાખ ગામ છેટે છે.
પ્રભુને તો નિષ્કામ ભક્તિની જ સેવા ગમે છે. પ્રભુને તો જે નિષ્કામી વર્તમાન રાખે તે જ અતિ પ્રિય છે, અને તેનો આ લોક અને પરલોકને વિષે દૃઢ મેળાપ રાખે છે.
સકામ ભક્તિમાં શ્રદ્ધા હોવા છતાંય મોટે ભાગે મહેશ્વરને મૂંઝવી કંઇક પચાવી પાડવાની જ વૃત્તિ હોય છે, “યેન કેન પ્રકારેણ” કંઇક પડાવી લેવાનો જ આશ્ય પ્રબળ હોય છે. આથી માગીને મેળવેલ ઇચ્છિત વરદાન તત્ક્ષણ સિદ્ધિ તો અવશ્ય ગણાય છે, પરંતુ આ સકામ ભક્તિ અવિચળ સિદ્ધિ અર્પતી નથી.
આથી હોલિકાને મળેલ વરદાન એળે ગયું. દિવસે કે રાત્રે નહિ, પરંતુ સંધ્યાકાળે પ્રગટાવેલ જ્વાળા હોલિકાને ભરખી ગઇ! ભગવાન સદાશિવે અનિચ્છાએ આપેલ
સકામ ભક્તિનું ફળ આપમેળે વિનાશને વરી ગયું!
આખરે ‘અનિષ્ઠ’ પર ‘નિષ્ઠ’ નો વિજય થયો. તેથી સમાજમાં સૌ સ્મૃતિરૂપે સંધ્યા સમયે હોળી પ્રગટાવે છે. હુતાશનીનું વ્રત કરનાર પૂજન કરે છે. ખજૂર, ધાણી અને દાળિયાનો વ્યાપક ઉપયોગ કરે છે, નાળિયેર વધેરવામાં આવે છે. હોળી પ્રગટાવવાથી વાતાવરણ વિશુદ્ધ થાય છે. કેસૂડાનાં ફૂલો ઘોળીને તૈયાર
કરવામાં આવેલ રંગ કે અબીલ-ગુલાલની છોળો માનવ જીવનમાં સંતૃપ્તિ, સંતોષ અને આનંદની લહેરો ભરી શકે છે. મિત્રો,  સગાં-સંબંધીઓ અન્યોન્ય સંબંધોમાં રંગના મેઘધનુષ્યો પૂરે છે. આ રંગોત્સવનું પણ અનેરું અને અનોખું સામાજિક મહત્વ છે. આ દિવસે દિયર-ભોજાઇ વચ્ચેના રંગોત્સવને સવિશેષ મહત્વ
અપાયું છે, જેથી કરીને સાહજિક નૈતિક સ્ખલનને પણ ક્યારેક અવકાશ ન રહે અને પરિતૃપ્તિ કેવળ પવિત્ર જ બની રહે એ આપણે જોવાનું છે, આ રંગોત્સવ કે હોલિકોત્સવ કલુષિત ન બને એ જોવાનું છે, અનિષ્ઠનું દહન કરીને સમાજે નિષ્ઠાનું જતન કરવાનું છે.
હોલિકા વ્રત સાથે પ્રહલાદની કથાને સાંકળી લેવામાં આવી છે. ભક્ત પ્રહલાદ અગ્નિ પરીક્ષામાંથી પસાર થાય છે. ફાગણ સુદ પુનમના રોજ હોલિકોત્સવનો મહિમા વિશેષ છે. હોળીપૂજન કરનારનું આખું વર્ષ વિના વિઘ્ને સુખરૂપ વ્યતીત થાય છે. “હોલિકાયૈ નમઃ” એ મંત્ર ભણી વ્રતકર્તાએ હોલિકાનું પૂજન કરવું જોઇએ, જેથી
સુખ-શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

એક વાર એક વૃદ્ધ સ્ત્રી પોતાની પુત્રવધુ સાથે બીરબલ પાસે જઈને બીરબલને કહ્યું, ‘મારા પુત્રએ વીસ વર્ષ સુધી શાહી ફોજમાં રાજયની સેવા કરી, પણ હવે એ આ દુનિયામાં નથી. અમે બે સ્ત્રીઓ તદ્દન નિરાધાર બની ગઇ છીએ. અમારી પાસે આવક નથી.’

તેમની વાત સાંભળી બીરબલે કહ્યું, ‘તમારા દુ:ખને હું સમજી શકું છું. બાદશાહ અકબર દયાળુ છે. એ તમારી મદદ કરશે. હું તમને કહું એમ તમે કરશો તો તમારું કામ થઈ જશે.’

બીજા દિવસે દરબાર ભરાયો. વૃદ્ધ સ્ત્રી પોતાની પુત્રવધુ સાથે દરબારમાં હાજર થઈ. તેણે કહ્યું, ‘જહાંપનાહ! મારા પુત્રની આ તલવારે અનેક યુદ્ધો જીતાડયા છે. હવે એ હયાત નથી તો આપ આ તલવારને તમારા શસ્ત્રાગારમાં જગ્યા આપો.’બાદશાહે તલવાર જોઈને કહ્યું, ‘આ કાટ ખાધેલી સાવ જૂની તલવાર અમારા કંઈ જ કામની નથી.’ વળી, બાદશાહે તેમના એક સેવકને હુકમ આપ્યો, ‘આ તલવાર એને પાછી આપી દો. સાથે પાંચ સોનામહોર પણ આપો’. બાદશાહનું એવું વર્તન જોઈને બીરબલને નવાઈ લાગી. માત્ર પાંચ સોનામહોર!

બીરબલે બાદશાહ અકબરને કહ્યું, ‘જહાંપનાહ! શું એ તલવારનું હું નિરીક્ષણ કરી શકું?’ બાદશાહ અકબરે કહ્યું, ‘હા, બીરબલ તું પણ નિરીક્ષણ કરી લે.’ બીરબલે તલવાર હાથમાં લીધી અને ઝીણવટપૂર્વક નિરીક્ષણ કરવા લાગ્યો.ઘડીકમાં આમ ફેરવતો, તો ઘડીકમાં નીચેની બાજુ જોતો, તો ઘડીકમાં તલવારની મુઠ જોતો.

બાદશાહ પણ બીરબલની આ હરકત જોઇ વિચારમાં પડયા. છેવટે ન રહેવાતા પૂછ્યું, ‘શું થયું બીરબલ?’ ‘કંઈ નહીં જહાંપનાહ! જો કે મને વિશ્વાસ હતો કે તલવાર સોનાની બની જશે.’ ‘હેં, શું કહ્યું… સોનાની?’ બાદશાહને બીરબલની વાતથી નવાઇ લાગી.‘હા જહાંપનાહ! એક પારસ જે માત્ર એક પથ્થર હોય છે, તેના સ્પર્શથી લોખંડ સોનું બની જાય છે. તો આપના જેવા પરોપકારી બાદશાહના હાથનો સ્પર્શ પામ્યા પછી પણ…’ બીરબલે જાણી જોઇને વાકય અધૂરું છોડયું.બાદશાહ બીરબલની વાતથી બેચેન બની ગયા. તેમણે કહ્યું, ‘જે કહેવું હોય તે સ્પષ્ટ કહે.’ બીરબલે કહ્યું, ‘સામાન્ય પથ્થરમાં અને પારસમાં આ જ ભેદ હોય છે. બંને પથ્થર એકના સ્પર્શથી સોનું બને તો બીજાનો સ્પર્શ ઇજા કરે. મદદ માટે આવેલી આ સ્ત્રીઓ ખુશ થવાને બદલે દુ:ખી થઈ ગઈ.’

અકબર બાદશાહ બીરબલના કહેવાનો ભાવાર્થ તરત સમજી ગયા. તેમને થોડી શરમ પણ ઊપજી. તેમણે એ જ વખતે હુકમ કર્યો, ‘આ સ્ત્રીને તલવારના વજન બરાબર સોનામહોરો આપવામાં આવે અને જીવે ત્યાં સુધી તેમને ખરચા-પાણી આપવામાં આવે.’ તરત જ હુકમનું પાલન કરવામાં આવ્યું.આમ બીરબલે ચતુરાઇથી વૃદ્ધ સ્ત્રી અને તેની પુત્રવધુને આજીવિકાનું સાધન કરાવી આપ્યું. બંને સ્ત્રીઓ બાદશાહ અકબર અને બીરબલને દુવાઓ આપતી ઘરે ગઇ

સંંધ્યા ઢળી, અંધકારના ઓળા ઉતરી આવ્યા અને આશકાની ગભરામણ ફરી શરૂ થઈ. પાછા આવ્યાનો આજે દસમો દિવસ હતો અને આ દસ દિવસમાંં છેલ્લા છ દિવસની એની એકલતાએ એને વધુ નબળી કરી મૂકી હતી. આશકામાસી છ દિવસથી ઘરે નહોતા, અવની યુનિટ સાથે ફોરેન શૂટમાં ગઈ હતી. અશ્વને ત્યાં જવાનો તો… સવાલ જ નહોતો. માં પણ ગામડે પહોંચી ગઈ હતી.. અહીંં પોતે સાવ એકલી હતી. રોજની જેમ એ બાલ્કનીમાં જઈને બેઠી, મુંબઈના પોશ વિસ્તારના તેરમા માળના ફ્લેટની એની બાલ્કની પણ રૂમ જેવડી જ મોટી હતી.. આ એની રોજની જગ્યા થઈ ગયેલી. ક્યારેક અંગૂઠાથી ફ્લોરમેટ ખોતરતી તો ક્યારેક અન્યમનસ્કપણે રસ્તાપરની અવરજવર જોઈ રહેતી. એને ઉંચાઈનો ડર લાગતો… પણ હવે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ચૂકી હતી. દસ વાગ્યા તોય ત્યાંથી હલી નહીં, અવરજવર ઓછી થઈ રહી અને સ્તબ્ધતા વધતી રહી.. અંદરની પણ અને બહારની પણ..

છેલ્લીલી ત્રણેક આખી રાત એ બાલ્કનીમાં જ રહી હતી! પણ અંદર જવું જ પડે એમ હતું, તરસ અને ભૂખ પણ હદ બહાર પહોંચી એટલે આશકાએ રૂમમાં આવીને બાલ્કનીના દરવાજા પાસેની સ્વિચથી લાઈટ ઓન કરી, અને તરત જ ભડકી ઉઠી, એનો શ્યામ ચહેરો લાલ થઈ રહ્યો, રુંવાડા ઉભા થઈ ગયા, માંડ ગળામાં થૂંક ઉતાર્યું… આંખોમાં એક અજાણી લાગણી ડોકાઈ રહી. ઝડપથી એ રસોડા તરફ દોડી, બેડરૂમ પસાર કરતા તો એ મેરેથોન દોડી હોય એમ હાંફી રહી. રસોડાના દરવાજામાં ઉભા રહીને એણે લાઈટ ઓન કરી.. સબસલામત લાગ્યું એટલે અંદર ગઈ. રણમાં ભૂલા પડી ગયેલા મુસાફરની જેમ એનું મન શૂન્ય થઈ ગયું.

છ દિવસમાં જ એકલતાએ એને અંદરથી કોરી ખાધી હતી. પોતે જ એ પોતાની દુશ્મન બની ગઈ હતી. એને ભાગ્યે જ કોઈ ફોન આવતા, ટી.વી. જોવાનો કે કોમ્પ્યૂટર સામે બેસવાનો કે મોબાઈલ હાથમાં લેવાનો સવાલ જ નહોતો. રસોડામાં જઈને એણે ફ્રોઝન પીઝા કાઢ્યો, જાણે જીવનની છેલ્લી ક્ષણો બાકી રહી ગઈ હોય એમ અકરાંતિયાની જેમ પીઝાના ટુકડા ઉતાવળે મોંમાં ઠૂંસ્યા.. જ્યૂસ પીતા અંતરાસ આવી ગઈ પણ તોય એ ખાવાની ઝડપ ન ઘટી.. ફ્રિઝ પરથી પેપરની નીકળવા આવેલી સેલોટેપ એણે ફરી ચોંટાડી, ઉપર બીજી સેલોટેપ મારી. વાસણ વોશબેઝિનમાં મૂકીને એ બેડરૂમની ગણેશની મૂર્તિ પાસે આવીને ઉભી.

‘આ બધું ક્યાં સુધી ચાલશે?’ એણે પોતાના મનને પૂછ્યું,

‘તું ધારે ત્યાં સુધી..’ જવાબ મળ્યો, વરસાદ શરૂ થયો અને લાકડાની બારી પર ઝીંકાતી વાછટનો અવાજ એને કોઈ દરવાજો ખખડાવતું હોય એવો લાગ્યો. એણે બારી ખોલી નાંખી, બાલ્કનીનું બારણું પણ ખોલી નાંખ્યું અને વરસાદના એ ટીપાં જોતાં એ ફરી ભડકી, બારી અને દરવાજો જોરથી બંધ કરી દીધા, સ્ટોપર મારી દીધી..

‘પણ કેમ? મારી સાથે જ કેમ?’ ફરીથી એણે મનને પૂછ્યું, જવાબ ન આવ્યો. ફરીથી પ્રશ્ન પૂછાયો, ‘મારો શું વાંક?’ અને ફરી જવાબ ન જ મળ્યો.

‘ના, હવે નહીં, બહુ થયું..’ એ બબડી, ‘આજે પૂરું જ કરવું છે.’

આખરે એણે કબાટના અરીસા પર લગાડેલા છાપાંના સેલોટેપથી ચોટાડેલ પાનું હળવેકથી એક તરફથી કાઢવાનું શરૂ કર્યું. હાથ અને મન વચ્ચે તુમુલ યુદ્ધ ચાલ્યું, આખરે મનને થોડીક ક્ષણ ધોબીપછાડ આપીને હાથે એ પાનાં એક તરફ વાળ્યું અને અરીસામાં એણે મહીનાઓ પછી પોતાનો ચહેરો જોયો, એ હસી રહ્યો હતો.. ખડખડાટ.. એ જ ચહેરો.. જેનો ડર હતો એ જ થઈ રહ્યું હતું, પહેલા ખૂબ ડર લાગ્યો, પછી એને ભયંકર ગુસ્સો આવ્યો અને આખરે નિઃસહાયતાની લાગણીએ આશકાની આંખમાંથી આંસુ ટપકી રહ્યાં, આનાથી કેમ છૂટવું? અથાગ પ્રયત્નો અને અપાર તુક્કાઓ લડાવ્યા છતાં બંધ થવાનું નામ જ નહીં. રાતના સાડા બાર થવા આવ્યા હતા. અને પછી કબાટના અરીસા પરના છાપાંના ટુકડાઓને એમ જ લટકતા છોડી દઈ એણે કપાળ પરથી પરસેવો સાફ કર્યો, વાળ સહેજ સરખા કર્યા અને પૂરા આત્મવિશ્વાસ સાથે ચહેરા પર બળજબરીથી સ્મિત મઢીને એણે ટી.વી પરથી કપડું હટાવ્યું.. ઘડીક ટી.વીની બંધ સ્ક્રીન પર એ જ જોઈને અવાચક થઈ ગઈ.. રડતા ચહેરાની ભીતરમાં કોણ હતું? આજે એને હરાવીને જ જંપીશ.. એણે ફ્રીજ પરથી, બાલ્કનીના દરવાજાઓ પરથી, બાથરૂમના અરીસા પરથી, રસોડાની ટાઈલ્સ પરથી – બધેથી છાપાંના સેલોટેપથી ચોંટાડેલા ટુકડા ફાડ્યા. અને એક સાથે આટલા બધા હસતા ચહેરાઓ જોઈને એ રડી પાડી ઉઠી.. ચહેરાઓનું હાસ્ય વધુ ભયાનક બન્યું. લેન્ડલાઈનથી અશ્વને ફોન કરીને પોતાની પાસે આવવા કરગરી, ને પોતે બાલ્કનીમાં આવીને બેઠી..

‘આશકા.. ઓપન ધ ડોર પ્લીઝ.. વોટસ ધ મેટર?’ બહારથી બૂમ પડી, એ દરવાજા તરફ દોડી, રસ્તામાં ટાઈલ્સ પરથી ખસી ગયેલા મેટ્રેસના ટુકડાને લીધે ટાઈલ્સમાં દેખાતા પેલા ચહેરાને કચડવા એના પર પગ મૂકીને રડતી એ આગળ વધી ગઈ અને ચહેરાએ અટ્ટહાસ્ય કર્યું..

પણ આ શું? દરવાજો ખોલ્યો તો સામે પણ એ જ હસતો ચહેરો.. એ જોરથી ચીસ પાડી ઉઠી અને આઘાતથી બેભાન થઈ ગઈ. પણ પડે એ પહેલા દરવાજો ખોલીને અંદર આવેલા અશ્વના હાથમાં ઝૂલી ગઈ.

‘આશકા.. આશકા..’ એના ચહેરા પર પાણી છાંટવા જતા અટકી ગયેલો અશ્વ આશકાને એ ઘટના પછી આજે પહેલીવાર મળી રહ્યો હતો, અનેક વખત મળવાની કરેલી વિનંતિઓને આશકાએ સાવ તુચ્છકારથી નકારી દીધેલી.. પણ આજે એને સામેથી બોલાવીને… એ ચીસ પાડીને બેહોશ થઈ ગઈ એ ઘટનાએ અશ્વને હલબલાવી મૂક્યો. આશકાને એણે ઉપાડીને બેડ પર મૂકી, એ.સી. ઓન કર્યું અને એને પોતાના ખોળામાં એનું માથું રાખીને આશકાને પંપાળી રહ્યો. થોડીક વારે એ ભાનમાં આવી..

* * *

‘..એન્ડ મિસ ઈન્ડિયા અર્થ ફોર ધિસ યર ઈઝ મિસ આશકા અધ્યારૂ..’ તાળીઓના ગડગડાટ વચ્ચે એણે આઠ ફાઈનલિસ્ટ્સની વચ્ચેથી ગત વર્ષની વિજેતા આરોહી અગ્નિહોત્રી તરફ ડગલા માંડ્યા.. ગુબ્બારાઓમાંથી ઉડતી આનંદની છોળો વચ્ચે એને મિસ ઈન્ડિયા અર્થનો તાજ અને એમ્બલમ આશકાને અપાયા. કેમેરાની ફ્લેશ બંધ થવાનું નામ જ નહોતી લેતી.. એ જાણે વર્ષો પછી આજે પોતાનામાં પાછી ફરી હતી.. અને સામે પ્રેક્ષકોની ભીડમાંથી સલમાન એને જોઈ રહ્યો.. એને ગુમાવ્યાનો રંજ એની રગેરગમાં વાસના બનીને દોડી રહ્યો..

બીજે દિવસે આશકાના મિસ ઈન્ડિયા અર્થ બન્યાના સમાચારની સાથોસાથ હતા સમાચાર એના પર ફેંકાયેલા એસિડના.. એના અપાર્ટમેન્ટ પાસે વસ્તીમાં રહેતા સલમાનને એસિડ ફેંકાયા પછી તરત જ લોકોએ પકડી લીધેલો, આશકાનો આખોય ચહેરો ઝુલસી ગયો અને શરીરનો ઘણોખરો ભાગ કદરૂપો થઈ ગયો.. હોસ્પિટલથી ઘરે આવતા આશકાને ગાડીના રિઅર વ્યુ મિરરમાં દેખાઈ એક અલગ જ આશકા..

* * *

‘થેન્ક ગોડ આશુ, તું આવ્યો.. આ બધી મને બહુ હેરાન કરે છે, બિચ.. પ્લીઝ એને અહીંથી કાઢ..’ આશકા એને ભીંસી રહી.

‘કોણ? અહીં આપણા સિવાય કોઈ નથી.’

‘આ બધી, જો ને.. બધે જ છે, બધાય અરીસાઓમાં, મારો જ ચહેરો, મારું રિફ્લેક્શન મારું વિરોધી થઈ ગયું છે, એ મને તાકીને જોયા કરે છે, હું એની સામે જોઉં અને રડું તો એ જોરજોરથી હસે છે ને હું હસું તો એ પોક મૂકીને રડે છે.. મારી જિંદગીને દોઝખ બનાવી દીધી છે એણે.. આઈ વિલ કિલ હર આશુ..’

‘આશકા, પ્લીઝ રિલેક્ષ, કોઈ નથી અહીં..’

‘આ જો.. ટી.વીની સ્ક્રીનમાંથી એ મારી સામે સ્માઈલ કરે છે.. હું જતી રહું તોય એ ત્યાં જ ઉભી રહે છે, ને મારી પાછું ત્યાં જોવાની રાહ જુએ છે..’ એણે જોરથી ડૂસકું મૂક્યું, ‘જો કેવી મારી સામે જુએ છે.. એને કાઢ આશુ પ્લીઝ, આઈ બેગ ઑફ યૂ..’

‘રિલેક્ષ.. એવું કોઈ નથી…’

‘જો જો હવે એ ખડખડાટ હસે છે..’ એ બેડમાંથી ઉભી થતા બોલી, ‘જો એ આરામથી બેસીને મારી સામે કેવા ચેનચાળા કરે છે.. ધેટ બ્લડી.. હું આજે એને નહીં છોડું.’ કહીને એ ઉભી થઈ ગઈ.. પાસે પડેલું ફ્લાવરવાઝ હાથમાં લઈને એણે વોર્ડરોબના અરીસા પર છુટ્ટું માર્યું.. અને હાશકારાનું સ્મિત તેના ચહેરા પર ઝળક્યું, પણ જેવી એ કાચના ટુકડાઓ પાસે ગઈ કે એ બધાંય રિફ્લેક્શન્સ એક સાથે પોક મૂકીને રડી પડ્યાં.. દોડતી ગયેલી આશકાને અશ્વ સંભાળે એ પહેલા બાથરૂમમાંથી લાવીને અરીસાના ટુકડાઓ પર એણે એસિડ ઢોળી દીધું..

બંધ મુઠ્ઠીમાં સમયની વેદના સંતાડતાં
ને સદા આછું મલકતાં હું, તમે ને આપણે

‘આવું દુઃખ તો ભગવાન દુશ્મનનેય ના આપે…’ આજુબાજુ બધાના ચહેરા સામે જોઈને લતા પરીખે ઉમેર્યું. ‘બિચારા હેમંતભાઈની દશા જોઈને દયા આવે છે.’

‘એમના કરતાં તો મને બેઉ છોકરાઓની ચિંતા થાય છે. મોટો ચાર વર્ષનો ને નાનો બે વર્ષનો.’ લતાની બાજુમાં બેઠેલાં ગીતાબહેનના અવાજમાં સાચુકલી લાગણી છલકાતી હતી. ‘મા વગર બાપડાં કેવી રીતે મોટાં થશે?’

વાત એમ હતી કે હેમંતની ત્રીસ વર્ષની પત્ની અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામી હતી. હેમંતની ઓફિસના બધા સહકાર્યકરો એને ત્યાં બેસણામાં જઈને ઓફિસે આવ્યા હતા. ‘બચ્ચાંઓની પરવરિશ માટે હેમંતે બીજી શાદી કરવી જોઈએ.’ સાજિદ શેખે કહ્યું, ‘એ એકલો આ બે ટેણિયાંઓને કઈ રીતે ઉછેરશે?’

‘હેમંત બીજાં લગ્ન નહીં કરે.’ મનોજે સાજિદને સમજાવ્યું. ‘અમારે હિંદુઓમાં એક રિવાજ છે. જો ફરીવાર લગ્ન કરવાની ઈચ્છા હોય તો પત્નીના મૃતદેહ સાથે પતિ સ્મશાને નથી જતો. હેમંત સ્મશાને ગયેલો…’

આ બધી વાતો દરમિયાન ઓફિસમાં બધાના વડીલ મનુભાઈ ચૂપચાપ બેસી રહ્યા હતા. અઠ્ઠાવન વર્ષના મનુભાઈ જે રીતે ગંભીરતા ઓઢીને બેઠા હતા એનું બધાને આશ્ચર્ય હતું. મનોજે એમની સામે જોઈને પૂછ્યું, ‘ક્યાં ખોવાઈ ગયા છો કાકા? તમને તો ખ્યાલ હશે. આ સ્મશાનવાળા રિવાજની વાત સાચી છે કે ખોટી?’

‘સાચું કહું તો પચાસ વર્ષ પાછળ પહોંચી ગયેલો…’ મનુભાઈનો રણકતો અવાજ અત્યારે ગંભીર હતો. ‘હું આઠ વર્ષનો હતો ત્યારે બા મૃત્યુ પામેલી. એની ઉંમર પણ ત્રીસેક વર્ષની હશે. અમે તો ચાર ભાઈ-બહેન હતાં. મારા બાપુ બાબુભાઈ પંડ્યાની આર્થિક સ્થિતિ પણ સદ્ધર નહીં.’ સહેજ અટકીને એમણે બધા સામે નજર કરી. ‘આજે હેમંતના ઘેર ગયા એ પછી એ દિવસો યાદ આવી ગયા.’ એ પછી એમણે મનોજ સામે જોયું. ‘સ્મશાનવાળી વાતમાં તો એવું છે કે એ એક સિસ્ટમ છે. પત્ની મૃત્યુ પામે એ વખતે બધાની સામે એનો પતિ લગ્નની ઈચ્છા કઈ રીતે જાહેર કરે? એટલે કાળક્રમે આ રીતની વ્યવસ્થા ગોઠવાઈ ગઈ. એના વર્તનથી એ સમાજને પોતાની ઈચ્છા જણાવી દે.’ એ અટકી ગયા. ઓફિસમાં મનુભાઈ માટે બધાને માન હતું. લાગણીશીલ છતાં સ્પષ્ટવક્તા અને દરેકને મદદરૂપ થવાની ભાવના.

‘તમારા પપ્પાએ એ પછી બીજા લગ્ન કરેલા?’ મનુભાઈ ફરીથી ગંભીર બનીને મૌન થઈ ગયા એટલે ઊર્વિ હરિયાણીએ પૂછી નાખ્યું.

‘એ મુદ્દે અમારી બાજખેડવાળ જ્ઞાતિમાં આખો ઈતિહાસ સર્જાયેલો. એમની નૈતિક હિંમત અને માનસિક તાકાતને ઓળખવા માટે આખી કથા સમજવી પડે…’ દસેય શ્રોતાઓએ પોતાની ખુરશી નજીક ખેંચીને કાન સરવા કર્યા. ભાષા ઉપર મનુભાઈનું અદ્ભુત નિયંત્રણ હતું. એ વાત કરે ત્યારે સાંભળનારની આંખ સામે ચિત્ર ખડું થઈ જાય એટલી શક્તિ એમના શબ્દોમાં હતી. એમણે ધીમે ધીમે બોલવાનું શરૂ કર્યું. ‘પચાસ વર્ષ અગાઉની વાત છે.’ એ બોલતા રહ્યા અને દરેકની નજર સામે ચિત્ર સર્જાતું રહ્યું.

સિવિલ હોસ્પિટલ સામે જહાંગીરપુરામાં ખખડી ગયેલા એક મકાન પાસે બધા ડાઘુઓ ટોળું બનીને ઊભા હતા. અંદરના ત્રણેય ઓરડામાં પણ રોકકળના અવાજોભરી ભીડ હતી. ‘અંતિમ દર્શન કરી લો.’ કોઈ વડીલે સૂચના આપી. રૂમની વચ્ચોવચ્ચ ગાયનું છાણ લીંપીને સાથરો બનાવેલો. ટીબીથી ઓગળી ગયેલો શારદાનો દેહ એના પર સૂતો હતો. કપાળે ચંદનની આડ. મોડિયા-ચૂંદડી સહિત સોહાગણનો તમામ શણગાર. બાજુમાં ઘીનો દીવો પ્રગટાવેલો.

‘તમારી માને પગે લાગો. કંઈ ભૂલચૂક થઈ હોય તો ખરા હૃદયથી છેલ્લીવાર માફી માગી લો.’ ડૂમો ભરાયેલા અવાજે બાબુભાઈ પંડ્યાએ ચારેય સંતાનોને આદેશ આપ્યો અને ચારેયના ચહેરા સામે જોઈને એ ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડ્યા.

સૌથી મોટો બાલકૃષ્ણ બાર વર્ષનો. એના પછી સીતા દસ વર્ષની. એ પછી આઠ વર્ષનો મનુ અને સૌથી નાની છાયા. ચારેય ડઘાયેલી દશામાં બાપને વળગીને ઊભાં હતાં. બાબુભાઈએ હળવેથી એમને ધકેલ્યાં. ચારેય બાળકો ભીની આંખે માતાના મૃતદેહ સામે તાકી રહ્યાં. પછી પગે લાગીને પ્રદક્ષિણા કરી. ફરીથી બાપની પાસે આવી ગયાં. બાબુભાઈના બંને હાથ ચારેયના મસ્તક ઉપર ફરતા હતા અને બંને આંખ ટપકતી હતી. ‘હવે આ છોકરાઓને બહાર મોકલીને નનામી બાંધો…’ કોઈ વડીલે સૂચના આપી. ‘તડકો થઈ ગયો છે અને છેક સપ્તર્ષિના આરે જવાનું છે.’

બાબુભાઈ રેલવેમાં નોકરી કરતા હતા. ગુડ્ઝ ટ્રેનના ગાર્ડ તરીકે ભથ્થાં વધારે મળે પણ ઘેર રહેવાનું ઓછું બને. અત્યારે સગાં-સંબંધીઓ ઉપરાંત રેલવેના મિત્રો પણ આવી ગયા હતા.

હાથમાં દોણી પકડીને મનુ સૌથી વધુ આગળ હતો. રામ બોલો ભાઈ રામ સાથે બધા ડાઘુઓની સાથે બાબુભાઈ પણ આગળ વધ્યા. એવખતે જ્ઞાતિના એક વડીલે બાબુભાઈના ખભે હાથ મૂક્યો. ‘તારે સ્મશાને નથી આવવાનું. આપણા ઉમરેઠવાળા ગોપાલકાકાને તો ઓળખે છે ને? એ મને વાત કરી ગયા છે. પાત્ર સારું છે…’ બાબુભાઈના પગ અટક્યા. પેલા વડીલનો હાથ ખભેથી હટાવીને વીંધી નાખે એવી નજરે એમની સામે જોયું. હોઠ આક્રોશથી ફફડ્યા. બીજી જ સેકન્ડે પ્રસંગની મર્યાદા જાળવીને એમણે જાત ઉપર નિયંત્રણ મેળવ્યું. બે હાથ જોડીને એ વડીલ સામે જોયું, ‘શારદા તો ગઈ. હવે તો હું અને આ ચાર છોકરાં. ઉપરવાળો રાખશે એમ રહીશું. જિંદગીમાં કોઈ ઈચ્છા બાકી નથી. બીજે ક્યાંયથી પણ જો આવી વાત આવે તો મારા વતી બે હાથ જોડીને માફી માગી લેજો…’ એ વખતે એ બંનેની આજુબાજુ બીજા જ્ઞાતિજનો પણ આવીને ઊભા રહી ગયા હતા. ‘અગ્નિની સાક્ષીએ ફેરા ફરીને એને આ ઘરમાં લાવેલો. આજે આ ઘરમાંથી નીકળીને એ અગ્નિદેવના હવાલે થશે. એ પ્રસંગે એનો સાથ કેમ છોડાય? સપ્તર્ષિના આરે અંતિમ વિદાયની પળે એ બાપડીનો આત્મા ભીડ વચાળે મારો ચહેરો શોધશે…’

હળવો ખોંખારો ખાઈને મનુભાઈએ ગળું સાફ કર્યું. ટેબલ ઉપરથી પાણીનો ગ્લાસ લઈને એક ઘૂંટડે ખાલી કર્યો. ‘ફરીવાર લગ્ન કરવાની એમણે ના પાડી અને એ પછી અમારી ટ્રેનિંગ શરૂ થઈ. બાપા નોકરી કર્યા કરે અને અમે ચારેય ભાંડરડાં ટિચાઈ ટિચાઈને એટલાં હોશિયાર બની ગયેલાં કે રસોઈથી માંડીને કચરા-પોતાં સુધીનાં બધાં કામ અમે વહેંચી લીધેલાં. મોટો બાલકૃષ્ણ અને સીતા રસોઈ સંભાળે. મારા ભાગે કપડાં ધોવાનું કામ આવેલું. ગુડ્ઝ ટ્રેનના ગાર્ડ તરીકે બાપા તનતોડ મહેનત કરતા. રતલામથી ટ્રેન લઈને અમદાવાદ આવ્યા હોય અને એ વખતે એમનો ઉપરી અધિકારી ગૂંચવણમાં હોય કે અત્યારે બેંગ્લોર કોણ જશે? તો મારા બાપા તરત તૈયાર. સ્ટેશનેથી સાઈકલ લઈને ઘેર આવે. અમારી સાથે એકાદ કલાક ગાળે અને પાછા સ્ટેશને. ટ્રેન લઈને બેંગ્લોર જવા રવાના થઈ જાય. આ બધાનું કારણ પૈસા. જાત ઘસીને પણ મને ચારેયને વધુ સારી રીતે રાખવાની ચિંતામાં એ દોડાદોડી કરતા.’

‘તો પછી ઘેર તમારા બધાંની સંભાળ કોણ રાખે?’ ઊર્વિએ મનુભાઈ સામે જોઈને પૂછ્યું.

‘મારા એક સગાં માસી હતાં. મારી બાથી ત્રણેક વર્ષ મોટાં. માસાની આર્થિક સ્થિતિ સાવ નબળી. ઉમરેઠથી મારાં નાના-નાની મદદ મોકલે. એ ગૌરીમાસી બાજુમાં રહેતાં. એમને સંતાનમાં એક દીકરી. કાયમ સાજી-માંદી રહ્યા કરે. એનું નામ તો સરસ્વતી હતું પણ અમે બધાં એને સતુ કહેતાં. અમારાં બધાં કરતાં એ ચાર-પાંચ વર્ષ મોટી. ગૌરીમાસીની સાથે એ પણ ઘેર આવે. મારી બાને ટીબી હતો. ગૌરીમાસીએ એમની બહુ ચાકરી કરેલી.’

કેન્ટિનવાળો ચા લઈને આવ્યો એટલે પાંચેક મિનિટનો વિરામ મળ્યો. ‘રેલવેમાં મારા બાપાના ઉપરી તરીકે એક દેસાઈસાહેબ હતા. એ સાહેબને મારા બાપા માટે સાચી લાગણી. દર મહિને ફરજિયાત બચત કરાવે અને વર્ષના અંતે એ પૈસાનું વ્યવસ્થિત રોકાણ કરાવે. ધીમે ધીમે એ બધું રોકાણ દેસાઈસાહેબે પોતાના હાથમાં લઈ લીધેલું અને મારા બાપા પાસેથી દર મહિને ફરજિયાત પૈસા લઈ લેતા. અમે બધાં ભાઈ-બહેન ભણવામાં હોશિયાર એટલે સડસડાટ આગળ વધતાં ગયાં. વર્ષો ક્યાં વહી ગયાં એ પણ ખ્યાલ ના રહ્યો. મોટા બાલકૃષ્ણ માટે કન્યાનું માગું આવ્યું એ જ સમયે દેસાઈસાહેબે ધડાકો કર્યો. એ વખતે મણિનગર અને ઈસનપુર વચ્ચેનો વિસ્તાર ખાસ વિકસ્યો નહોતો. ત્યાં નવી બનતી સોસાયટીમાં દેસાઈસાહેબે મારા બાપાના નામે એક ટેનામેન્ટ નોંધાવી દીધેલું હતું. ચાલી જેવા પોળના જૂના મકાનમાંથી નવા મોકળાશભર્યા ઘરમાં પહોંચ્યા પછી જાણે આખી દુનિયા બદલાઈ ગઈ. બી.એડ્. થયેલા બાલકૃષ્ણને નોકરી મળી ગઈ. ઘરમાં ભાભી પણ આવી ગઈ. સીતાનાં પણ લગ્ન ગોઠવાઈ ગયાં હતાં. બાપાની નોકરી હજુ ચાલુ હતી. બી.કોમ.ના અભ્યાસ સાથે મેં પણ પાર્ટટાઈમ નોકરી શોધી કાઢેલી. ઈનશોર્ટ વી વેર હેપી…’

સહેજ અટકીને મનુભાઈએ બધાની સામે જોયું. ‘મને આ નોકરી મળી એ જ વર્ષે ઘરમાં ફરીથી શરણાઈ વાગી. મારાથી નાની બહેન છાયાનાં અને મારાં લગ્નનો ખર્ચો એક જ જમણવારમાં પતી ગયો. એ પછી ટેનામેન્ટમાં બીજો માળ લઈ લીધો. સમયનો પ્રવાહ વહેતો રહ્યો. બાલકૃષ્ણનાં અને મારાં સંતાનો હવે દાદાની સાથે ધમાલમસ્તી કરતાં થઈ ગયાં હતાં.’

કંઈક વિચારતા હોય એમ મનુભાઈ અટકી ગયા. સામેની દીવાલ સામે તાકી રહેલી એમની આંખો સ્થિર હતી. ‘બાના અવસાનને અઠ્યાવીસ વર્ષ વીતી ચૂક્યાં હતાં. એના શ્રાદ્ધના દિવસે બંને બહેનો ભાણિયાઓ સાથે પિયર આવી હતી. બાપા બે દિવસ અગાઉ ઉમરેઠ જઈને આવ્યા હતા ત્યારથી થોડાક વ્યગ્ર હતા. તબિયત પણ ઠીક નહોતી.’ મનુભાઈના અવાજનો રણકાર બદલાયો. દરેક શ્રોતાની આંખ સામે ચિત્ર ઊભું થયું.

બાબુભાઈ આરામખુરશીમાં બેઠા હતા. ઓગણસાઈઠ વર્ષની ઉંમરે પણ ટટ્ટાર શરીર. એ હળવેથી ઉભા થયા. બંને પુત્રો, પુત્રવધૂઓ, બંને દીકરીઓ અને જમાઈઓ જ્યાં બેઠા હતા ત્યાં એમની વચ્ચે જઈ ઊભા રહ્યા.

‘ઉમરેઠ તમારી ગૌરીમાસીને મળ્યો.’ બાબુભાઈના અવાજમાં વેદના હતી. ‘પતિના અવસાન પછી અમદાવાદ છોડીને એ ઉમરેઠ રહે છે એની તો ખબર છે ને?’ બંને જમાઈઓને ભૂતકાળની કથાનો ખ્યાલ ના હોય એટલે એમણે એ બંને સામે જોયું. ‘સીતા અને છાયાની એક માસી છે – ગૌરીમાસી. વર્ષો અગાઉ મારી પત્નીની ચાકરી કરવામાં એણે જાત ઘસી નાખેલી. ટીબીના ચેપની બીક રાખ્યા વગર નાની બહેનના ગૂ-મૂતર સાફ કરતી’તી.’ ચારેય સંતાનો સામે જોઈને એમણે આગળ કહ્યું, ‘તમારી માના શ્વાસ વધુ સમય ચાલે એ માટે રાત-દિવસ જોયા વગર એણે ચાકરી કરી’તી. એની દીકરી સરસ્વતી-સતુને ચૌદ વર્ષની ઉંમરે ગાયનેક પ્રોબ્લેમ થયેલો એટલે ગર્ભાશય કાઢી નાખવું પડેલું. એ પછી એની સાથે લગ્ન કોણ કરે? અત્યારે તો એ સતુય ચાળીસ વર્ષની છે. ગૌરી અને સતુ – એ મા-દીકરી તમારા નાનાના ખંડેર જેવા ઘરમાં રહે છે. આપણા પાંચેય ઉપર એમણે જે અહેસાન કર્યું છે એનો બદલો ચૂકવવામાં હું ઊણો ઊતર્યો છું એવું મને લાગ્યું. સાંઈઠ વર્ષની મા અને ચાલીસ વર્ષની દીકરી એકબીજાનાં આંસુ લૂછીને જીવે છે. સતુને હિસ્ટિરિયા આવે છે. વારંવાર ચિત્તભ્રમ થઈ જાય. આખું શરીર ખેંચાય, દીકરીની આ દશા જોઈને મા રડ્યા કરે. ડૉક્ટર પાસે જવા માટેના પૈસા હોય તો ઈલાજ કરાવે ને ! બે ટાઈમ પેટ ભરીને જમવાના પણ પૈસા નથી.’

સહેજ અટકીને બાબુભાઈએ બધાંની સામે જોયું. ‘ગઈકાલે મને પણ એક નવો અનુભવ થઈ ગયો. દરદથી માથું ફાટ-ફાટ થતું હતું. બંને પુત્રવધૂઓ મારા માટે દીકરી સમાન છે. એ છતાં મારાથી મર્યાદા ના ચુકાય. વારાફરતી બધાં બાળકોને બૂમ પાડી પણ ટીવી ઉપર ક્રિકેટ મેચ આવતી’તી એટલે દાદાની ખબર પૂછવાની કોને નવરાશ મળે? આમાં ફરિયાદનો કોઈ આશય નથી. આ ઉંમરે બાળકો આવાં જ હોય. સવાલ એ છે કે મારું આંખ-માથું દુઃખે ત્યારે કોનો સહારો લેવો?’

બધાં સ્તબ્ધ બનીને બાબુભાઈ સામે જોઈ રહ્યાં હતાં.

‘હવે તમે ચારેય સંમતિ આપો તો મનની વાત કહું?’

‘પપ્પાજી, આદેશ આપો.’ મનુભાઈએ તરત કહ્યું. ‘તમારે સંમતિ માગવાની ના હોય. હુકમ કરવાનો હોય.’

‘મારી વાત સાંભળીને તમને આંચકો લાગસ્ગે. મારું મગજ ભમી ગયું છે એવું પણ લાગે. આવતા અઠવાડિયે લગ્ન કરવાની ઈચ્છા છે !’ ધરતીકંપનો આંચકો આવ્યો હોય એમ બધાં ધ્રૂજી ઊઠ્યાં. બાબુભાઈ જે બોલ્યા એ જાણે માનવામાં ના આવતું હોય એમ ફાટી આંખે તાકી રહ્યાં.

‘ઓગણસાઈઠ વર્ષની ઉંમરે પરણવાના અભરખા કારણ વગર નથી થયા. ત્રીસ વર્ષ અગાઉ તમારી મા સ્વર્ગવાસી થઈ એ વખતે અનેક કન્યાઓ મળતી’તી. પણ તમારા ભવિષ્યની ચિંતા હતી. નવી મા તમને હેરાન કરે એવી બીક હતી. એકલા હાથે તમને મોટાં કર્યાં. જીવ્યો એટલું હવે નથી જીવવાનો. આર્થિક રીતે તમે બધાં સદ્ધર છો. હું આવતાં વર્ષે રિટાયર થઈશ. એ પછી મારું પેન્શન શરૂ થશે. પાંચ વર્ષ પછી અચાનક ઊકલી જઈશ. મારી વાત સમજાય છે તમને?’

બાપા શું બોલી રહ્યા છે અને ક્યા સંદર્ભમાં આ વાત કરી રહ્યા છે એની કોઈને ટપ્પી નહોતી પડતી.

‘ન્યાતવાળા અને બહારના લોકોને મારો હેતુ નહીં સમજાય. કદાચ મારા નામ પર થૂથૂ પણ કરશે. પરંતુ તમને ચારેયને તમારા બાપની સચ્ચાઈ ઉપર વિશ્વાસ હોવો જોઈએ. મારા ઈરાદા વિશેની કોઈ ગેરસમજ તમારા મનમાં ના હોવી જોઈએ. આવતા અઠવાડિયે હું લગ્ન કરું એ વખતે કોઈના ચહેરા ઉપર કચવાટ ના જોઈએ.’

‘સામેનું પાત્ર કોણ છે?’ આશ્ચર્યનો આઘાત પચાવીને મનુભાઈએ મોં ખોલ્યું.

‘સમાજ, ધર્મ અને સંબંધો આ બધાને બાજુ પર મૂકીને નિર્ણય કર્યો છે. તમારાં ગૌરીમાસીની સરસ્વતી-સતુ આમ તો મારી દીકરી સમાન ગણાય એ છતાં એ મા-દીકરી શાંતિથી જીવી શકે એ માટે આ વાત વિચારી છે. ગૌરી બહુ બહુ તો પાંચ વર્ષ કાઢશે. એ પછી સતુનું કોણ? એ ગાંડી-ઘેલી કોના આધારે જીવશે? જાત વલોવી નાખે એવા આકરા મનોમંથન પછી નિર્ણય કર્યો કે સતુ જોડે લગ્ન કરવાં. એ પછી પણ એ મારી દીકરી જ રહેશે. લગ્ન પછી મા-દીકરી મારી સાથે રહેશે. પોળનું મકાન રિપેર કરાવીશું. હું જીવું છું ત્યાં સુધી કોઈ સવાલ નથી. મારી હયાતી નહીં હોય એ પછી પણ સતુ જીવશે ત્યાં સુધી એને મારું પેન્શન મળતું રહેશે. સરકારના ચોપડે મારી પત્ની તરીકે એનું નામ દાખલ થઈ જશે…’

બાબુલાલે બધાંની સામે હાથ જોડ્યા. ‘સગી સાળીની દીકરી સાથે આ ઉંમરે લગ્ન કરીશ એટલે દુનિયાને તમાશો લાગશે પણ મને એની પરવા નથી. લગ્નસુખના અભરખા હોત તો તમારી મા ગઈ એ જ વખતે લગ્ન કર્યા હોત.’ બાબુલાલે બધાંના ચહેરા સામે જોયું. ‘આ ઉંમરે આ રીતે લગ્ન એ બીજું કંઈ નથી, પારેવાને ચણ નાખીને રાજી થવાની વાત છે !’ વાત કહેતી વખતે મનુભાઈના અવાજમાં ડૂમો ભરાયો એટલે એ અટક્યા. ‘મારા બાપાએ લગ્ન કર્યાં અને ૭૦ વર્ષની ઉંમરે તેમનું અવસાન થયું અને એ પછી સરસ્વતી દેવી પણ ૧૫ વર્ષ જીવ્યાં.’ એમની વાત સાંભળી રહેલા સ્ટાફના બધા સ્તબ્ધ હતા. એમણે મનુભાઈના બાપા બાબુલાલને ક્યારેય જોયા નહોતા. એ છતાં આખી વાત સાંભળ્યા પછી એમની વિરાટ છબી દરેકની આંખ સામે તરવરી રહી હતી.